Pomodoro: aan de slag

Geconcentreerd werken in blokken, met de hele klas tegelijk, in twee stappen die zich herhalen. Stap 1, werken: iedereen werkt stil en zonder onderbreking aan de opdracht tot de tijd om is. Vragen worden opgeschreven, niet gesteld. Stap 2, pauze: echt stoppen, opstaan, lopen, uit het raam kijken; niet doorwerken en niet even iets checken. Samen zijn die twee stappen één pomodoro. Standaard doe je er twee, met vijftien minuten werk en vijf minuten pauze, en na de laatste pomodoro volgt geen pauze meer, dan gaat de les verder. De speler zet de klok en wisselt zelf van werken naar pauze.

Omdat het de helft van de techniek is. Barbara Oakley beschrijft twee standen van denken: in de geconcentreerde stand doe je het werk, in de verstrooide stand valt op zijn plaats wat je net hebt gedaan, en die tweede stand begint pas als de eerste stopt. Een klas die doorwerkt in de pauze, begint aan het tweede blok met een hoofd dat nog vol zit, en haalt er minder uit. Daarom is de pauze geen beloning voor wie klaar is en ook geen tijd om bij te werken. Zeg het één keer hardop, en houd de pauze daarna kort en echt: vijf minuten, opstaan, geen scherm.

Korter dan de klassieke 25 minuten, voor de meeste klassen. De speler begint op vijftien minuten werk en vijf minuten pauze, een rond getal om vanaf bij te stellen. Een vuistregel om mee te beginnen: een werkblok niet langer dan de leeftijd van je leerlingen plus één, in minuten. Voor groep 4 is dat zo'n negen minuten, voor een brugklas dertien, voor de bovenbouw en volwassenen kan het naar 25. Het is een startpunt, geen wet: kijk wanneer de klas afhaakt, en stel de werktijd per minuut bij. De pauze hoeft niet mee te schalen: vijf minuten werkt op elke leeftijd.

Met de standaardinstellingen duurt de hele werkvorm ± 40 minuten: 2 rondes, uitleg en terugblik inbegrepen.

Met de standaardinstelling 35 minuten: twee blokken van vijftien minuten werk en één pauze van vijf minuten ertussen. Na de laatste pomodoro volgt geen pauze, dus drie pomodoro's zijn 55 minuten: drie blokken en twee pauzes. Reken daarbij een paar minuten om de opdracht uit te delen en te beginnen. Met blokken van tien minuten zijn twee pomodoro's samen 25 minuten, met de klassieke 25 minuten werk 55.

Nee, en dat zeggen we liever meteen. Er is geen rol, niemand is van een ander afhankelijk en er is geen mechanisme dat iedereen laat meedoen, de drie dingen die de andere werkvormen in de bibliotheek coöperatief maken. Het is focustijd met een structuur eromheen. Het staat in de bibliotheek omdat die tijd in bijna elke les voorkomt, en omdat hij met een klok, een opdracht op het scherm en een echte pauze meer oplevert dan zonder. Wil je dat leerlingen samenwerken, combineer dan: eerst een pomodoro alleen, daarna samen verder: met placemat maakt een viertal van ieders eigen antwoord één gedragen antwoord, met tweetal coach oefent een tweetal de lastigste opgaven hardop.

Wat de opdracht voor ze klaarzet, en daarom hoort er een in te staan. Een goede pomodoro-opdracht heeft een concrete eerste stap, een duidelijk einde en een zinnige volgende stap voor wie sneller is: een extra opgave, de tekst nog één keer teruglezen, een vraag voor de nabespreking bedenken. Wie klaar is, begint niet aan de pauze: die begint voor iedereen tegelijk. Staat de opdracht nog niet scherp, kies dan in de voorbereiding „AI schrijft een voorstel”: dat schrijft haar met dezelfde drie eisen (een concrete eerste stap, een einde, een stap voor wie sneller is), en jij leest het voorstel na voordat je start. Wie liever een eigen assistent zoals Microsoft Copilot gebruikt, kopieert daar de vraag.

Laat ze opschrijven, niet stellen. Wie vastloopt, zet een streepje of een vraagteken bij het stuk en gaat verder met het volgende; jij neemt de vragen in de pauze of na het laatste blok. Dat is geen strengheid: elke vraag die tijdens het blok hardop gesteld wordt, kost de hele rij eromheen zijn concentratie, en een beantwoorde vraag van jou doet dat ook. In jonge klassen werkt het blokje of het stoplicht van uitgestelde aandacht, dat de klas al kent.

Ja, als de opdracht er om vraagt. Zet in de voorbereiding het aantal per opdracht op twee of meer; het scherm zegt dan dat de groepjes in tien seconden afspreken wie wat doet, en daarna werken. De stappen blijven hetzelfde: werken, pauze, werken. Standaard werkt iedereen alleen, omdat focustijd dat meestal is, en stil naast elkaar werken is effectiever dan overleggen over werk dat geen overleg nodig heeft.

Vooral door vooraf te doen wat je tijdens het blok niet meer doet. Zet de opdracht klaar met een eerste stap en een einde. Zeg vóór het eerste blok drie dingen: wat er ná de laatste pomodoro gebeurt, dat vragen worden opgeschreven, en waarom de pauze een pauze is. Start, en loop dan niet rond om te helpen. In de pauze: sta zelf ook op. Na het laatste blok kijk je kort terug: de speler stelt vragen voor, zoals „wanneer merkte je dat je echt in de opdracht zat?”, „wat haalde je uit je concentratie?” of „was de werktijd te kort, te lang of precies goed?”. Het laatste antwoord stelt je volgende instelling bij.

Allebei zijn het vormen voor zelfstandig werken, zonder rollen, maar ze houden de klas anders bij elkaar. Bij Pomodoro werkt iedereen in eigen tempo aan één opdracht, en regelt de klok de wissel tussen werken en pauze. Bij Eén voor één staat er één vraag of opdracht tegelijk op het scherm, werkt de hele klas aan hetzelfde onderdeel, en bepaal jij wanneer het volgende komt, zodat je ziet bij welk onderdeel het vastloopt. Pomodoro voor werk waar tijd en rust het verschil maken, Eén voor één voor een reeks opgaven die je samen wilt nabespreken.

Francesco Cirillo bedacht haar eind jaren tachtig als student, met een kookwekker in de vorm van een tomaat (pomodoro in het Italiaans). Zijn klassieke vorm is 25 minuten werk en 5 minuten pauze, met een langere pauze na vier rondes. Barbara Oakley beveelt de techniek aan voor leerlingen en studenten, met de twee standen van denken als uitleg waarom de pauze werkt. De werkvorm hier is de klasversie: één klok voor de hele klas, kortere blokken om mee te beginnen, en na de laatste pomodoro geen pauze, want dan gaat de les verder.