Voorspel – Kijk – Verklaar

Een werkvorm waarin leerlingen de uitkomst van een demonstratie voorspellen voordat ze hem zien, en daarna verklaren wat er gebeurde. Zeven stappen: Voorspel (ieder alleen, in stilte, met de reden erbij); Vergelijk met je maatje (eerst vertelt A, dan B); Voorspellingen op het bord (jij typt de verschillende voorspellingen als tegels); Kijk. Stil. (de demonstratie, iedereen kijkt zonder te praten); Klopte het? (ieder houdt ✓ of ✗ omhoog, jij zet ✓ of ✗ bij elke tegel); Verklaar samen (het tweetal zoekt uit waarom het zo ging en wat er mis was in de voorspelling); Leg uit aan de klas (een geloot tweetal legt uit). In het onderwijsonderzoek heet de aanpak Predict-Observe-Explain, of POE.

Met de standaardinstellingen duurt de hele werkvorm ± 17 minuten, uitleg en terugblik inbegrepen.

Per stap stelt wie de werkvorm voorbereidt zelf de tijd in. Het voorspellen en het vergelijken zijn kort; in stap 2 geeft het scherm halverwege de beurt van A aan B. Stap 4 heeft geen klok: de demonstratie duurt zo lang als hij duurt, en jij klikt verder. Stap 7 groeit met het aantal uitleggen hardop, standaard drie. De variant Kort maakt alle stappen korter en zet er drie tegels en twee uitleggen in.

Omdat een voorspelling in je hoofd achteraf meebeweegt. Wie niets heeft opgeschreven, denkt na de demonstratie al snel "dat dacht ik al", en dan valt er niets te verklaren. Een geschreven voorspelling ligt vast: de leerling ziet zwart op wit dat hij iets anders dacht, en precies die botsing doet het werk. Daarom houdt ieder in stap 5 ✓ of ✗ omhoog voor de eigen voorspelling, en niet voor wat het tweetal later vond.

Omdat het antwoord anders gehoord wordt in plaats van gezien. De leerling die als eerste roept wat er gebeurt, beslist voor de hele klas hoe de uitkomst eruitzag, en de rest vergelijkt niet meer met de eigen voorspelling. «Kijk. Stil.» geeft iedereen een eigen moment met de uitkomst. Het gesprek komt daarna, in stap 6, en dan heeft iedereen iets te zeggen.

Dan wist de klas meer dan je dacht, en dat is ook een uitkomst. Stap 6 gaat dan over de redenen: hadden ze het goed om de goede reden? Vaak blijkt dat niet zo te zijn. Klopten ook de redenen, sla dan de uitleg hardop kort af en stel een moeilijkere vervolgvraag: wat gebeurt er als je één ding verandert?

Standaard vier, en je kunt kiezen van twee tot zes. Je typt alleen voorspellingen die echt verschillen: tien keer "de zware eerst" is één tegel. Begin met de voorspelling die het meest voorkomt en eindig met de verrassendste. Bij een vraag met twee mogelijke uitkomsten zijn twee of drie tegels genoeg; bij een open vraag laten vijf of zes tegels de hele spreiding zien.

Voor natuurkunde, scheikunde, biologie en wiskunde staan er kant-en-klare voorbereidingen bij de voorbeelden op deze pagina. Verder in je eigen practicumbundel, in de demonstratieboeken van de NVON, of in een kort filmpje van een proef die je zelf niet in de klas kunt doen. Zoek je ideeën, vraag dan in Microsoft Copilot naar "demonstraties over [onderwerp] voor leerlingen van [leeftijd] met een uitkomst die veel leerlingen verkeerd voorspellen", en kies er één die je zelf kunt controleren. Het criterium is altijd hetzelfde: de klas kan de uitkomst beredeneren, maar niet zeker weten.

Dan heb je een echte natuurwetenschappelijke vraag: waarom ging het anders dan verwacht? Zet ✓ en ✗ bij wat er wel gebeurde, en laat de tweetallen in stap 6 bedenken wat er in de opstelling anders was. Wil je de bedoelde uitkomst toch laten zien, toon dan daarna een filmpje van dezelfde proef. Om het te voorkomen: probeer de proef vóór de les één keer.

Omdat dan steeds dezelfde tweetallen uitleggen, en de rest geen uitleg hoeft te hebben. Met de loting weet niemand wie er voor de klas spreekt, dus bereidt elk tweetal in stap 6 een uitleg voor. Je loot opnieuw voor elke uitleg, standaard drie keer.

Alle drie laten de klas een positie kiezen voordat er gepraat wordt. Stijgen & Dalen en Vier hoeken gaan over meningen en standpunten: er is geen uitkomst die beslist wie gelijk had. In Voorspel – Kijk – Verklaar beslist de demonstratie het wel, en het gesprek gaat daarna over waarom een voorspelling niet uitkwam. Kies Voorspel – Kijk – Verklaar als er een antwoord is dat je kunt laten zien.

De aanpak komt uit het onderzoek naar natuurkundeonderwijs. Rond 1980 gebruikten Audrey Champagne, Leopold Klopfer en John Anderson aan de Universiteit van Pittsburgh een volgorde van demonstreren, waarnemen en verklaren om te zien hoe studenten over beweging dachten. Richard White en Richard Gunstone maakten er in hun boek Probing Understanding (1992) Predict-Observe-Explain van: eerst een voorspelling met een reden, dan de waarneming, dan de verklaring van het verschil. Crouch, Mazur en collega's (2004) toonden dat juist het voorspellen een demonstratie leerzaam maakt. In Nederland beschrijven de NVON-demonstratieboeken ShowdeFysica, en de open uitgave Show the Physics van de TU Delft, hoe je voorspellen bij een demonstratie inzet. LudensFlow voegde de opbouw uit het coöperatief leren toe: eerst alleen, dan in tweetallen, dan met de klas, en een geloot tweetal dat uitlegt.