Je school werkt met het EDI-model. Het lesdoel staat op het bord, je activeert voorkennis, je legt uit, je oefent samen, je checkt of het zit, en dan gaan ze zelf aan het werk. Het model zegt precies wannéér je checkt. Het zegt niet hoe je dat bij dertig leerlingen tegelijk doet.
Dat is het gat waar een EDI-les makkelijk in valt. Bij «begeleide inoefening» staan drie vingers omhoog, bij «controle van begrip» knikt de klas, en bij de zelfstandige verwerking blijkt dat de helft het toch niet had. Niet omdat het model niet klopt, maar omdat elke fase een vorm nodig heeft waarin iedereen iets doet, en die vorm staat niet in het model.
Dit stuk loopt het EDI-model fase voor fase langs en zet bij elke fase de werkvormen die erin passen: wat de klas doet, hoe lang het duurt en wat jij ziet. Alle werkvormen staan op het bord, met de stappen en de timer, en draaien zonder account.
Wat is het EDI-model?
Het EDI-model (expliciete directe instructie) is een lesmodel waarin de docent de les opbouwt in vaste fasen: lesdoel, voorkennis activeren, instructie, begeleide inoefening, lesafsluiting en zelfstandige verwerking, met in elke fase controle van begrip. Het is de Nederlandse uitwerking van Explicit Direct Instruction van John Hollingsworth en Silvia Ybarra (2009), bekend geworden door het boek van Marcel Schmeier (2017), en het wordt op veel scholen in het voortgezet onderwijs als lesmodel gebruikt, van vmbo tot vwo.
De kracht van het model zit in de volgorde. Eerst ophalen wat er al is, dan pas uitleggen. Eerst samen oefenen, dan pas alleen. En steeds checken vóórdat je verder gaat, niet erna bij de toets. Wie het model goed gebruikt, ontdekt een misverstand om 9:20 in plaats van twee weken later.
Wat het model open laat, is de vorm van elke fase. «Activeer voorkennis» zegt niet hoe je dat met een klas van dertig doet. «Controleer begrip» zegt niet hoe je dertig antwoorden hoort in plaats van drie. Daar komt de werkvorm: een vaste volgorde van stappen die regelt wie praat, hoe lang en wie antwoordt. Het model bepaalt de plek in de les; de werkvorm bepaalt wat de klas op die plek doet.
Vier fasen op het bord
Op LudensFlow staat elke werkvorm in één van vier fasen van de les. Die vier volgen het EDI-model, in de woorden die op het bord staan:
Stap in het EDI-model | Op het bord | Wat de klas doet | Werkvormen |
|---|---|---|---|
Voorkennis activeren | Lesstart | Ophalen wat ze al weten, allemaal tegelijk | Stijgen & Dalen, Placemat, Vier hoeken, Sneeuwbal |
Begeleide inoefening en controle van begrip | Samen checken | Oefenen met hulp, en laten zien wie het heeft | Tweetal coach, Genummerde koppen, Kennisquiz, Om de beurt |
Zelfstandige verwerking | Zelf verwerken | De stof gebruiken zonder jouw hulp, in rollen | Jigsaw, Voorspel – Kijk – Verklaar, Welke aanpak? |
Lesafsluiting | Afsluiting | In vijf minuten ophalen wat vandaag bleef hangen | Om de beurt, Kennisquiz, Schud en pak |
Eén opmerking over de volgorde. In het boek van Schmeier staat de lesafsluiting vóór de zelfstandige verwerking: een laatste check voordat je de klas alleen laat werken. In de praktijk sluiten de meeste docenten de les ook ná de verwerking af, als de bel in zicht komt. Voor de werkvorm maakt het niet uit: een exit ticket werkt op beide plekken. Wat uitmaakt, is dat hij er staat, met tijd op het bord, anders valt hij als eerste weg.
Voorkennis activeren: de lesstart
In het EDI-model komt voorkennis activeren vóór de instructie, en het duurt kort: vijf tot vijftien minuten. Het doel is tweeledig. De klas haalt op waar de nieuwe stof aan vast kan haken, en jij ziet waar je uitleg moet beginnen. Een vraag aan de klas doet dat niet: dan antwoorden de drie die het altijd weten en weet jij nog niets over de andere zevenentwintig.
Stijgen & Dalen. Een stelling op het bord. Iedereen denkt dertig seconden stil na, en op één teken staat op wie het eens is en blijft zitten wie het oneens is. Daarna lichten twee of drie uit elke groep hun keuze in één zin toe. In anderhalve minuut heeft de hele klas geantwoord, en jij ziet in één oogopslag hoe ze erin staan. Zet er een stelling in waar een misvatting achter zit: «Een virus is een levend wezen.» Staat de helft op, dan weet je waar je uitleg over gaat.
Placemat. Viertallen rond één vel. Ieder schrijft eerst drie minuten in stilte in zijn eigen vak wat hij al weet over het onderwerp, dan leest ieder om de beurt voor, en pas daarna schrijft het viertal één antwoord in het midden. De stilte vooraf is hier de werkvorm: wie eerst zelf iets heeft opgeschreven, levert zijn antwoord niet in bij de snelste prater. Je loopt rond en leest de vakken mee; dat is je controle van begrip nog vóór je één woord hebt uitgelegd.
Meer werkvormen voor de eerste minuten, met wat elke vorm wel en niet kan, staan bij de lesstart.
Begeleide inoefening en controle van begrip: samen checken
Dit is de fase waar het EDI-model het meest van verwacht, en waar het in de praktijk het vaakst misgaat. Na de uitleg oefent de klas, samen en met hulp, en jij controleert of het begrepen is voordat je ze loslaat. Het model heeft daar losse technieken voor: wisbordjes, willekeurig beurten geven, denktijd na een vraag. Een werkvorm bouwt die drie in de stappen zelf in, zodat je er niet aan hoeft te denken terwijl je lesgeeft.
Tweetal coach. Tweetallen, A en B. De een lost een oefening hardop op en vertelt bij elke stap wat hij doet; de ander kijkt mee en stelt daarna één vraag over de aanpak. Na elke oefening wisselen de rollen. Dit is begeleide inoefening in zijn zuiverste vorm: de hulp komt van een maatje in plaats van van jou, en omdat het denken hardop gaat, hoort de coach waar het vastloopt vóórdat het antwoord fout op papier staat. Het werkt bij stof met meer dan één stap: een vergelijking, een zinsontleding, een redenering.
Genummerde koppen. Groepjes van vier, iedereen een nummer. Eerst schrijft ieder in stilte zijn eigen antwoord op, dan maakt het groepje er samen één antwoord van, tot ieder nummer het kan uitleggen. Pas dan wordt één nummer geloot, op het scherm, en dat nummer staat in elk groepje op en antwoordt. Dit is het willekeurig beurten geven uit het EDI-model, maar dan met een overleg ervoor: omdat niemand weet welk nummer valt, is de enige veilige strategie iedereen meenemen.
Kennisquiz. Een vraag op het scherm, elk team overlegt een halve minuut en schrijft één antwoord groot op een wisbordje. Alle borden tegelijk omhoog, dan verschijnt het antwoord en krijgt elk team dat het had een punt. Dit zijn de wisbordjes uit het EDI-model, maar per team van vier en met het overleg vóór het schrijven: wie het niet wist, hoort het van een teamgenoot voordat het antwoord op het scherm staat. Drie of vier vragen direct na je uitleg, en je weet per vraag hoeveel teams het hadden.
Eén ding uit de praktijk. Beslis vóór de les wat je doet met wat je ziet. Heeft driekwart het, dan gaat de klas door en neem jij de rest even apart. Heeft de helft het niet, dan leg je opnieuw uit, anders dan de eerste keer. Een check zonder gevolg is een quiz, en dat merkt de klas na twee keer. Alle werkvormen voor deze fase staan bij formatief evalueren in de les.
Zelfstandige verwerking: zelf verwerken
Als de check goed ging, moet de klas de stof zelf gebruiken: uitleggen aan een ander, toepassen op een nieuw geval, vergelijken, een probleem oplossen. Pas hier blijkt of een leerling het kan zonder jouw hulp. Zelfstandig betekent in deze fase niet alleen aan een tafel. Een werkvorm geeft groepjes rollen en stappen, zodat niet één leerling het werk doet en drie meekijken; de structuur neemt de plek in van de hulp die jij in de vorige fase gaf.
Jigsaw. De stof wordt in vier delen geknipt. Elk lid van een basisgroep krijgt een eigen deel, bestudeert het eerst tien minuten alleen, overlegt dan met de leerlingen uit andere groepen die hetzelfde deel hebben, en keert terug naar zijn basisgroep om het daar uit te leggen. Op dat moment is hij de enige in zijn groep die dat deel kent, dus niemand kan meeliften en luisteren is geen beleefdheid maar noodzaak. Jigsaw is voor stof die in parallelle delen uiteenvalt, niet voor stof die stap voor stap op elkaar voortbouwt, en hij vraagt een heel lesuur.
Voorspel – Kijk – Verklaar. Voor de natuurvakken. Iedereen schrijft eerst op wat er bij een proef of filmpje gaat gebeuren en waarom, tweetallen vergelijken, de voorspellingen komen op het bord, en dan kijkt de klas in stilte. Een geloot tweetal verklaart de uitkomst. De verwerking zit in het verschil tussen wat je dacht en wat je zag; dat verschil onthoudt een leerling langer dan de uitleg zelf.
Begin pas met verwerken als het checken goed ging. Een verwerkingsopdracht op stof die nog niet zit, wordt overschrijven van wie het wel snapt. En loop rond om te luisteren, niet om te helpen: elke vraag die je beantwoordt, neemt een leerling de kans af het zelf te vinden. Wijs naar de rol of de stap op het bord. Meer bij verwerkingsopdrachten.
Lesafsluiting: de laatste vijf minuten
De lesafsluiting in het EDI-model is geen samenvatting door jou. Het is een laatste keer ophalen door de klas: wat weet ik nu dat ik vanochtend nog niet wist? Dat is het exit ticket, en het is het goedkoopste meetmoment van de les. De leerling haalt de stof nog één keer uit zijn geheugen, en jij weet bij de deur wat je morgen opnieuw moet doen.
Om de beurt. De eenvoudigste afsluiting. Groepjes van vier, één vraag: noem iets dat je vandaag hebt geleerd. Twintig seconden stil nadenken, dan gaat de beurt rond, steeds dezelfde kant op, één kort antwoord per persoon. Wie niets weet zegt «pas». Alle groepjes werken tegelijk, dus in één minuut heeft de hele klas opgehaald.
De Kennisquiz als exit ticket. Drie vragen over het lesdoel van vandaag, in dezelfde teams als eerder in de les. De score laat je staan of niet, dat is een instelling. Wat je wél gebruikt: de werkvorm zet aan het eind de vragen die hoogstens de helft van de teams goed had nog één keer op het scherm. Dat is je lesvoorbereiding voor morgen, op de muur in plaats van in je hoofd.
Kies voor de afsluiting een werkvorm die de klas al kent. Een bekende vorm start in twintig seconden; een nieuwe kost twee minuten uitleg, en die heb je aan het eind niet. Alle vormen waarvan één ronde in vijf minuten past, staan bij de lesafsluiting. Wil je de quiz als afsluiting, lees dan quiz op het bord zonder telefoons.
Eén les, vier keer dezelfde vraag
Wie het EDI-model en de werkvormen naast elkaar legt, ziet dat ze elkaar aanvullen in plaats van elkaar te beconcurreren. Het model stelt in elke fase dezelfde vraag: weet ik van iedereen waar hij staat? De werkvorm is het antwoord op het woord iedereen. Bij een vraag aan de klas hoor je drie leerlingen. Bij Stijgen & Dalen zie je er dertig. Bij Genummerde koppen kan elk nummer het uitleggen. Bij de Kennisquiz weet je per vraag hoeveel teams het hadden.
Het EDI-model zegt wanneer je checkt. De werkvorm zorgt dat je het van iedereen ziet.
Dat is ook waarom werkvormen in een EDI-school geen extra zijn naast het model. Ze zijn de uitwerking van de fasen die het model al voorschrijft, met één verschil: de klas doet het werk, en jij kijkt.
Wat het bord voor je doet
Alle werkvormen op LudensFlow zet je zonder account op het bord: de stappen, de rollen en de timer staan klaar, en jij houdt de regie met pauzeren, tijd erbij of door naar de volgende stap. Je vragen, stellingen of oefeningen typ je zelf: een minuut vóór de les, geen avond ervoor. Met een gratis account maak je een foto van de bladzijde uit je methode, en LudensFlow schrijft er vragen bij die je nakijkt, aanpast en in de werkvorm zet. Je voorbereiding blijft bewaard, dus de les van volgende week staat gewoon klaar. Wil je op papier werken, dan print je de vragen als kaartjes of de stappen als één A4.
Op elke werkvormpagina staat in welke fase van de les de vorm hoort, en op de vier themapagina's staat de les in vier fasen, met de vormen per fase. Zo kies je per fase, niet uit een lijst van veertig.
Begin met één fase
Je hoeft je EDI-les niet om te bouwen. Kies de fase waar je nu het minst van iedereen ziet, en zet daar één werkvorm. Voor de meeste docenten is dat de begeleide inoefening: de Kennisquiz met drie vragen na je uitleg, of Genummerde koppen met één vraag die een waarom vraagt. De rest van de les blijft zoals hij was.
Geeft het model je rust in de opbouw, dan geeft de werkvorm je rust in de fase. Hoe die rust eruitziet bij een klas die nog moet wennen, staat in rust in de klas door structuur.