Vijf keer waarom: oorzaakanalyse

Een techniek om de oorzaak van een probleem te vinden door vijf keer achter elkaar „waarom?” te vragen, elke keer op het antwoord dat je net gaf. In de klas werk je in tweetallen: het probleem staat op het scherm, het tweetal vraagt „waarom gebeurt dit?” en schrijft het antwoord op, en vraagt daarna waarom op dat antwoord. Na vijf vragen staat er een ketting op het blad, van het probleem bovenaan tot de oorzaak onderaan. Daarna vergelijkt de klas welke oorzaak ieder tweetal vond.

Met de standaardinstellingen duurt de hele werkvorm ± 11 minuten, uitleg en terugblik inbegrepen.

Met de standaardinstellingen ongeveer elf minuten voor één probleem: een minuut om tweetallen te maken, vijf keer een minuut per waarom en twee minuten vergelijken. Dat is acht minuten aan stappen; de voorbereiding rekent er een minuut voor het voorlezen van het probleem en twee minuten reflectie aan het eind bij. Elk volgend probleem kost zeven minuten, omdat de tweetallen blijven zitten: twee problemen duren ongeveer achttien minuten. Met drie keer waarom ben je in negen minuten klaar, met zeven in dertien. De tijden stel je zelf in, in stappen van vijftien seconden (alle waaroms samen in één regel), en de speler gaat vanzelf door naar de volgende waarom.

Nee. Vijf is de naam van de werkvorm, geen natuurwet. In de voorbereiding kies je tussen drie en zeven keer: drie in een kort lesuur of met jonge leerlingen, zeven bij een taai probleem. Wat wel vaststaat, is dat elke vraag over het vorige antwoord gaat. Reken erop dat het rond de derde waarom moeilijk wordt. Dat is geen teken dat je moet stoppen, maar het punt waar het graven begint.

Een goed probleem is een situatie die je kunt zien gebeuren, die de klas herkent, en die meer dan één mogelijke oorzaak heeft. „Het huiswerk wordt niet op tijd ingeleverd” werkt; „leerlingen zijn lui” niet, want dat is al een oordeel, en „de printer is kapot” ook niet, want die oorzaak is na één vraag bekend. Laat namen weg en formuleer het als één korte zin. Geen probleem in gedachten? Kies in de voorbereiding „AI schrijft ze”: je krijgt een lijst herkenbare problemen bij je vak en de leeftijd van je klas, en houdt wat past. Wie liever een eigen assistent zoals Microsoft Copilot gebruikt, kopieert de vraag uit hetzelfde scherm.

In tweetallen omdat dan alle leerlingen tegelijk graven. In een klassengesprek graaft één leerling en luistert de rest; hier stellen twaalf tweetallen tegelijk hun vragen, en de een houdt de ander scherp als die terugvalt op het probleem. Op één blad omdat de ketting het werk is: vijf antwoorden die op elkaar voortbouwen, overzie je niet uit je hoofd, maar onder elkaar geschreven lees je ze in één keer terug. Met twee blaadjes krijg je twee kettingen, en valt er aan het eind niets samen te vergelijken.

Dat is juist de opbrengst. In de laatste stap zegt elk tweetal in één zin wat onderaan zijn ketting staat: alleen de onderste regel, niet de hele ketting. Hoor je bij hetzelfde probleem verschillende oorzaken, vraag dan naar het verschil: waar gingen jullie een andere kant op? Dan leert de klas dat één probleem meer dan één oorzaak kan hebben. Sluit af met de vraag welke oorzaak binnen jullie eigen bereik ligt; daar begint wat je morgen anders doet.

Het is dezelfde ladder, de andere kant op. Vijf keer waarom graaft naar beneden: waarom gebeurt dit probleem? Onderaan staat een oorzaak. Negen keer waarom klimt naar boven: waarom is dit belangrijk voor jou? Bovenaan staat een bedoeling. Bij negen keer waarom vraagt de een en vertelt de ander, daarna wisselen ze van rol, en er wordt niets opgeschreven. Het is een gesprek over drijfveren, geen analyse van een probleem.

Beide gaan over wat er misgaat, maar ze kijken anders. Vijf keer waarom neemt één probleem en zoekt de oorzaak. Het slechtste plan neemt een doel, bedenkt hoe je het gegarandeerd zou verpesten, en vraagt dan welke van die dingen je stiekem al doet, en met welk ene ding je stopt. Weet je wat er misgaat en wil je begrijpen waarom, neem dan vijf keer waarom. Voelt de groep dat ze zichzelf in de weg zit maar ziet ze niet hoe, dan werkt het slechtste plan beter.

Vooraf: formuleer het probleem als situatie, zonder namen, en zorg voor één blad per tweetal. Zeg bij de start dat elke vraag over het vorige antwoord gaat en dat het moeilijk mag worden. Tijdens de vragen: loop langs en lees mee. Is elke regel een antwoord op de regel erboven, dan gaat het goed; zijn het vijf antwoorden op het probleem zelf, wijs dan het vorige antwoord aan en vraag: waarom gebeurt dát? Geef zelf geen oorzaken. In het vergelijken: vraag naar het verschil tussen kettingen, niet naar het goede antwoord, en eindig bij wat binnen jullie eigen bereik ligt.

Uit de Japanse industrie. Sakichi Toyoda, de oprichter van wat later Toyota werd, gebruikte de vraag al; Taiichi Ohno maakte er een vast onderdeel van het productiesysteem van Toyota van en beschreef het in zijn boek over dat systeem (1978). Zijn bekende voorbeeld: een machine valt stil omdat er een zekering doorbrandt, en na vijf keer waarom blijkt de oorzaak een ontbrekende zeef bij de smeerpomp, waardoor er metaalsplinters in de pomp kwamen. Via lean kwam de techniek ook in de zorg, bij overheden en in het onderwijs terecht. De versie in LudensFlow maakt er een klassenvorm van: tweetallen die tegelijk graven, één blad per tweetal, en een slotstap waarin de klas de kettingen vergelijkt, want in de klas zit de winst in het verschil tussen de kettingen, niet in één juiste oorzaak.