Het slechtste plan

Een werkvorm die de gewone brainstorm omdraait. Je neemt een doel dat je echt wilt halen, en bedenkt eerst hoe je het gegarandeerd zou verpesten: een wilde, overdreven lijst. Dan wordt die lijst een spiegel: welke van deze dingen doen we eigenlijk al? En tot slot kies je één ding dat je stopt. Het is gebaseerd op Making Space with TRIZ, een van de Liberating Structures.

Met de standaardinstellingen duurt de hele werkvorm ± 19 minuten, uitleg en terugblik inbegrepen.

Met de standaardinstellingen ongeveer negentien minuten als iedereen alleen werkt: vijf minuten voor het slechtste plan, zes voor de spiegel en vier om te kiezen wat je stopt. Dat is een kwartier aan stappen; de voorbereiding rekent er twee minuten voor het noemen van het doel en twee minuten reflectie aan het eind bij. In groepjes komen er twee minuten bij om de groepjes te vormen, en wordt het ongeveer twintig minuten. Elke stap stel je zelf in, in stappen van dertig seconden. De speler gaat pas verder als jij doorklikt, want de spiegel eindigt als het stil wordt, niet als de klok afloopt.

Allebei kan, en alleen is de standaard. Alleen is de lijst van jou en de spiegel ook. Geschikt als het over je eigen aanpak gaat, zoals je presentatie of je manier van leren. In groepjes van twee tot acht wordt de lijst langer en eerlijker, omdat wat één iemand niet durft op te schrijven, een ander wel opschrijft; dat past als het over de klas of het team gaat. Ook in een groepje schrijft ieder eerst alleen, en daarna leggen jullie de lijsten naast elkaar.

Omdat het de schaamte eruit haalt. Benoemen wat er niet goed gaat, klinkt als een verwijt, aan jezelf of aan een ander. Het ergste scenario bedenken is veilig en grappig: niemand wordt aangewezen, en overdrijven mag. Pas daarna komt de spiegel, en dan is de lijst er al. Wie ziet dat zijn eigen gewoonte op een lijst met gekke plannen staat, herkent zichzelf zonder dat iemand het hoefde te zeggen.

Iedereen, of elk groepje, loopt de eigen lijst regel voor regel langs met één vraag: doen we hier al iets van? Wat je echt weleens doet, streep je aan. Er zijn twee regels: geen namen en geen verwijten, alleen wat er gebeurt. Het wordt in deze stap meestal stil, en die stilte hoort erbij. Jij bewaakt de vorm en laat de stilte staan.

Omdat je een stop kunt zien, en een voornemen niet. Een groep die zegt „we gaan beter plannen”, heeft een voornemen dat nergens aan te zien is. Een groep die zegt „we beginnen niet meer aan een nieuwe taak voordat de vorige af is”, heeft een stop die iedereen kan zien. Kies daarom één aangestreepte regel, formuleer hem als iets wat je niet meer doet, en zeg erbij wanneer het ingaat en wie het zal merken. Eén ding, niet drie.

Een goed doel is positief geformuleerd, is het resultaat dat de groep echt wil halen, en is concreet genoeg dat je je kunt voorstellen hoe je het verpest. „Iedereen doet mee aan het groepswerk” werkt, „een fijne sfeer” is te vaag, en „geen ruzie meer” is al een probleem in plaats van een doel. Het doel staat de hele werkvorm op het scherm; je kunt het ook hardop noemen. Geen doel in gedachten? Kies in de voorbereiding „AI schrijft ze”: je krijgt een paar mogelijke doelen bij je onderwerp en de leeftijd van je klas, en tikt er één aan. Wie liever een eigen assistent zoals Microsoft Copilot gebruikt, kopieert de vraag uit hetzelfde scherm.

Vijf keer waarom neemt één probleem en graaft naar de oorzaak: waarom gebeurt dit? Het slechtste plan neemt een doel en zoekt de gewoonten die het in de weg zitten: wat doen we al dat dit doel verpest? Weet je wat er misgaat en wil je begrijpen waarom, neem dan vijf keer waarom. Voelt de groep dat ze zichzelf in de weg zit, maar ziet ze niet hoe, dan werkt het slechtste plan beter.

Vooraf: formuleer het doel, en kies of iedereen alleen werkt of in groepjes. In de eerste stap: laat het wild zijn en corrigeer niets; loop rond en lees mee zonder te reageren. In de spiegel: bewaak alleen de vorm (geen namen) en laat de stilte staan. Klik pas door als het stil geworden is. Bij de stop: vraag door tot er één ding staat waarvan iemand anders kan zien dat het gebeurt, en vraag wanneer het ingaat. Kom er na een paar weken op terug.

Het slechtste plan is onze naam voor Making Space with TRIZ, een van de Liberating Structures van Henri Lipmanowicz en Keith McCandless. In Nederland heet de structuur meestal gewoon TRIZ, en op liberatingstructures.com staat hij inmiddels als Creative Destruction. De naam verwijst naar TRIZ, de theorie van het inventief oplossen van problemen die Genrich Altshuller in de Sovjet-Unie ontwikkelde; de werkvorm zelf is een eenvoudige omkering: eerst het ergste bedenken, dan kijken wat je daarvan al doet. De versie in LudensFlow laat iedereen standaard alleen werken, maakt groepjes een keuze, en laat de speler op jou wachten, want de spiegel eindigt als het stil wordt en niet als de klok afloopt.