Negen keer waarom: gezamenlijk doel

Een werkvorm voor tweetallen om de bedoeling achter gezamenlijk werk te vinden. A vraagt B negen keer „waarom is dit belangrijk voor je?”, telkens op het antwoord dat B net gaf. Daarna wisselen de rollen: B vraagt, A vertelt, en A begint weer bij het begin. Aan het eind zegt elk tweetal in één zin welke diepere bedoeling er bovenkwam. Wat bij meerdere tweetallen terugkomt, is wat de groep deelt. Het is een van de Liberating Structures, waar hij Nine Whys heet.

Met de standaardinstellingen duurt de hele werkvorm ± 17 minuten: 2 rondes, uitleg en terugblik inbegrepen.

Met de standaardinstellingen ongeveer zeventien minuten. Elke richting begint met vijfenveertig seconden om de rollen te verdelen, en daarna volgen negen vragen van dertig seconden: ruim vijf minuten per richting, tien en een halve voor beide. Het delen aan het eind duurt drie minuten. Dat is dertien en een halve minuut aan stappen; de voorbereiding rekent er een minuut voor het vormen van de tweetallen en twee minuten reflectie aan het eind bij. Met zeven keer waarom duurt het ongeveer vijftien minuten, met twaalf twintig. De rollen, de vragen en het delen stel je elk zelf in, in stappen van vijftien seconden (alle waaroms krijgen samen één tijd), en de speler gaat vanzelf door naar de volgende vraag.

Nee. Negen is de naam van de werkvorm, en in de voorbereiding kies je tussen drie en twaalf. In een kort lesuur werken zeven vragen ook; de vraag blijft dezelfde. Reken er wel op dat de eerste antwoorden bijna altijd over de taak en het resultaat gaan, en dat het interessante pas begint als die op zijn. Met veel minder dan vijf vragen stop je vaak net op dat punt.

Dat is het moment waar de werkvorm om draait. Rond de derde of vierde waarom wordt het meestal ongemakkelijk: het voor de hand liggende antwoord is op, en er moet iets echters komen. Grijp daar niet in. Een kort antwoord krijgt gewoon nog een keer waarom, en „ik weet het niet” mag ook: dan wacht A even en stelt dezelfde vraag nog een keer. Halve gedachten tellen. Wat A niet doet, is het antwoord voor B afmaken.

Een goed thema is iets waar de tweetallen zelf aan werken of zelf mee te maken hebben, geen abstract begrip: „ons project over de wijk”, „de musical”, „waarom wij dit vak geven”, niet „duurzaamheid” of „democratie”. Het staat de hele werkvorm op het scherm, in beide richtingen hetzelfde. Je kunt het veld ook leeg laten; dan neemt elk tweetal het eigen werk, en dat is geen mindere variant. Geen thema in gedachten? Kies in de voorbereiding „AI schrijft ze”: je krijgt een paar mogelijke thema's bij je vak of project en tikt er één aan. Wie liever een eigen assistent zoals Microsoft Copilot gebruikt, kopieert de vraag uit hetzelfde scherm.

Omdat het een gesprek is, en omdat A's aandacht bij B moet zijn. Wie schrijft, luistert half, en een vrager die notuleert, gaat samenvatten in plaats van doorvragen. Wat bewaard moet worden, is maar één zin: de bedoeling die bovenkwam, en die zegt het tweetal hardop bij het delen. Wil je die zinnen zichtbaar maken, laat ze dan aan het eind op een briefje schrijven.

De tweetallen zijn klaar, beide richtingen zijn gelopen. Elk tweetal zegt in één zin welke diepere bedoeling er bovenkwam: de bedoeling, niet het hele gesprek. Jij luistert naar wat bij meer dan één tweetal terugkomt, en vraagt de groep daarna wat zij hoorde. Wat je twee keer hoort, is de gedeelde bedoeling. Die is de oogst van de werkvorm, en daarom duurt deze stap drie minuten en niet dertig seconden.

Dezelfde ladder, de andere kant op. Vijf keer waarom graaft naar beneden, naar de oorzaak van een probleem: waarom gebeurt dit? Het tweetal schrijft de ketting samen op één blad. Negen keer waarom klimt naar boven, naar een bedoeling: waarom is dit belangrijk voor je? De een vraagt, de ander vertelt, en er wordt niets opgeschreven. Zoek je een oorzaak, neem vijf keer waarom; zoek je een drijfveer, neem negen keer waarom.

Vooraf: kies een thema of laat het veld leeg, en zeg hardop wat de rol van A is: vragen, negen keer, en verder niets. Doe het eventueel één keer voor. Tijdens de vragen: loop rond zonder in te grijpen, vooral rond de derde of vierde waarom, als het stil wordt. Bij de wissel: herinner eraan dat het nieuwe gesprek bij het begin begint. Bij het delen: één zin per tweetal, en luister naar wat terugkomt; vraag de groep daarna wat zij hoorde, in plaats van zelf de conclusie te trekken.

Ja. Nine Whys is een van de Liberating Structures van Henri Lipmanowicz en Keith McCandless: korte, strak gestructureerde werkvormen waarin iedereen meedoet in plaats van de snelste spreker. De versie in LudensFlow volgt de vraag, de wissel van rol en het delen met de groep, en maakt er een klassenvorm van: elke waarom is een eigen stap met een eigen klok, zodat de klas ziet bij welke vraag ze is. Wat wegvalt: de minuut waarin ieder eerst voor zichzelf opschrijft wat hij doet, de korte titel die de vrager voor de bedoeling van de ander noteert, en het tussenrondje in viertallen. Hier wordt niets opgeschreven, en de tweetallen delen meteen met de hele groep.