Geschiedenis wordt pas interessant als leerlingen gaan redeneren: waarom gebeurde dit, wat was het gevolg, wat lijkt op nu? Deze werkvormen zetten die vragen in het midden van de klas, zodat leerlingen samen een verklaring opbouwen in plaats van jaartallen op te zeggen.
Ze zijn voorbereid op oorzaak en gevolg, toen en nu en uitvindingen, voor de onderbouw van vmbo, havo en vwo.
Zo werkt een kaart
- Openen kan zonder account. In het startscherm pas je de vragen aan voor je eigen klas.
- Bewaren met een gratis account: de voorbereiding komt in Mijn voorbereidingen, met jouw aanpassingen. Volgende keer staat hij daar met één klik klaar, zonder te zoeken.
- Met Pro bouw je uit Mijn voorbereidingen een hele les: meerdere werkvormen achter elkaar, met jouw uitleg en timers.
Om de beurt
De Romeinen
klas 1 · ± 14 min
Werk in duo's of kleine groepen. Geef om de beurt één antwoord op de vraag.
4 vragen · elke regel is een ronde
- 1Noem iets wat de Romeinen hebben uitgevonden of meegebracht.
- 2Noem een woord dat uit het Latijn komt.
- 3Noem iets wat jij hebt en een Romeins kind niet.
- 4Noem een plek waar je nog iets Romeins kunt zien.
Stijgen & Dalen
Toen en nu
klas 1 · ± 12 min
Deelnemers reageren op stellingen door te staan (eens) of te blijven zitten (oneens).
5 stellingen · elke regel is een ronde
- 1Vroeger was het leuker om kind te zijn dan nu.
- 2Van geschiedenis kun je leren om fouten te voorkomen.
- 3Ridders in de middeleeuwen waren helden.
- 4De boekdrukkunst was een belangrijkere uitvinding dan internet.
- 5De geschiedenis van je eigen stad is belangrijker dan die van andere landen.
Vier hoeken
Oorzaken en gevolgen
klas 1 · ± 13 min
Deelnemers kiezen een hoek die past bij hun antwoord op een stelling. Ze bewegen, wisselen van gedachten en mogen van hoek veranderen als ze overtuigd worden.
3 stellingen · elke regel is een ronde
- 1Welke uitvinding veranderde het leven het meest? (De boekdrukkunst · De stoommachine · Elektriciteit · Internet)
- 2Vroeger leefden mensen gelukkiger dan nu.
- 3Gewone mensen hebben de geschiedenis net zo veel bepaald als koningen.
Driestappeninterview
Vroeger en nu
klas 1 · ± 19 min
Interview elkaar in groepen van 4: A↔B en C↔D tegelijk. Daarna wisselen en dan met de klas delen.
2 onderwerpen · elke regel is een ronde
- 1Hoe leefden je opa’s en oma’s toen ze zo oud waren als jij?
- 2Welke uitvinding zou je het meest missen als je honderd jaar geleden leefde?
1 gaat, 3 blijven
Uitvindingen
klas 1 · ± 20 min
Teams van vier werken dezelfde opdracht uit. Dan gaat elke ronde één teamlid op bezoek bij een ander team, en de drie die blijven ontvangen hun bezoeker. Thuis komt alles samen.
1 opdracht
- 1Kies samen één uitvinding van vóór 1900. Leg uit welk probleem ze oploste en wat er in het dagelijks leven door veranderde.
Binnenkring & Buitenkring
Toen en nu
klas 1 · ± 13 min
Twee kringen tegenover elkaar. Kort gesprek met je maatje. Daarna schuift de buitenkring op naar een nieuw maatje.
4 vragen · elke regel is een ronde
- 1Welke uitvinding zou je het minst willen missen?
- 2In welke tijd zou je een week willen leven, en waarom?
- 3Wat weet je over de jeugd van je opa of oma?
- 4Wat van nu staat over honderd jaar in een museum?
Doe mij na
Middeleeuwen
klas 1 · ± 14 min
A maakt iets en zegt stap voor stap wat A doet; B zit omgedraaid en maakt het na op de woorden alleen. Dan naast elkaar leggen: welke instructie klopte, welke was te vaag? Volgende ronde wisselen de rollen.
4 opdrachten · elke regel is een ronde
- 1Teken een kasteel met twee torens, een poort in het midden en een gracht eromheen.
- 2Teken een ronde stadsmuur met vier poorten: noord, oost, zuid en west.
- 3Teken een tijdlijn met drie streepjes: links 1000, in het midden 1500, rechts 2000.
- 4Teken een schip met één mast, een vierkant zeil en een vlag bovenaan.
Feedback op tournee
Tijdlijn van een periode
klas 1 · ± 30 min
Elk team legt zijn werk op tafel en kiest een bewaker die erbij blijft. De rest gaat op tournee langs de andere tafels en geeft feedback op de vragen op het scherm; de bewaker schrijft op. Terug aan tafel rapporteert de bewaker, en het team reflecteert.
3 feedbackvragen
- 1Welke gebeurtenis op de tijdlijn vind je het belangrijkst, en waarom?
- 2Waar mis je een oorzaak of een gevolg?
- 3Welk beeld of welke bron laat de periode het best zien?
Kennisquiz
Jaartallen en personen
klas 1 · ± 13 min
Een vraag op het scherm; elk team overlegt en schrijft zijn antwoord op het whiteboard-vel. Alle borden tegelijk omhoog, dan het antwoord, met een punt voor elk team dat het had. Het scorebord telt mee op het scherm.
5 vragen
- 1In welk jaar viel de Berlijnse Muur?
- 2In welke eeuw ligt de Gouden Eeuw van de Republiek?
- 3Wie was de eerste keizer van het Romeinse Rijk?
- 4In welk jaar begon de Tweede Wereldoorlog in Europa?
- 5Hoe heet de Romeinse grens langs de Rijn?
Op tijd
De Gouden Eeuw
klas 1 · ± 12 min
Iedereen krijgt om de beurt spreektijd over een onderwerp. Kies de groepsgrootte en indeling bij het spelen.
3 vragen · elke regel is een ronde
- 1Vertel wat je nog weet over de Gouden Eeuw.
- 2Leg uit waarom Amsterdam in de zeventiende eeuw zo rijk werd.
- 3Wie had het in de Gouden Eeuw minder goed, en waarom?
Genummerde koppen
Oorzaak en gevolg
klas 1 · ± 19 min
Iedereen krijgt een nummer in de groep. Schrijf individueel, bespreek samen. Daarna kiest de facilitator een nummer dat het antwoord uitlegt.
4 vragen · elke regel is een ronde
- 1Waarom bouwden de Romeinen wegen door hun hele rijk?
- 2Waarom veranderde de boekdrukkunst zoveel?
- 3Waarom hadden middeleeuwse steden een stadsmuur?
- 4Waarom werd Amsterdam in de zeventiende eeuw zo rijk?
Geschreven gedachten
Toen en nu
klas 1 · ± 19 min
Op een open vraag schrijft iedereen ideeën: één per papiertje, hardop gezegd en in het midden gelegd, tot de tijd om is. Dan rangschikt de groep de stapel: wat hoort bij elkaar, en hoe heet die groep?
2 vragen · elke regel is een ronde
- 1Wat was er anders in het leven van een kind honderd jaar geleden?
- 2Welke uitvindingen hebben ons dagelijks leven veranderd?
Sneeuwbal (1-2-4-All)
Erfgoed
klas 1 · ± 18 min
Start individueel, combineer in tweetallen, voeg samen in viergroepen en bouw zo stap voor stap naar gedeeld inzicht.
1 vraag
- 1Wat uit onze tijd moet bewaard blijven voor later, en waarom?
Team doe mee en vertel
De middeleeuwen
klas 1 · ± 16 min
Schrijf individueel ideeën op, vergelijk ze in je groep en deel de gecombineerde lijst met de klas.
3 vragen · elke regel is een ronde
- 1Wat weet je al over de middeleeuwen?
- 2Welke beroepen bestonden er in een middeleeuwse stad?
- 3Wat is er sinds de middeleeuwen veranderd in het dagelijks leven?
Tweetal coach
Rekenen met tijd
klas 1 · ± 16 min
A lost oefeningen op en verwoordt zijn denkproces hardop. B kijkt mee en coacht. Dan wisselen van rol!
4 oefeningen · elke regel is een ronde
- 1Hoeveel jaar zit er tussen 1492 en 1648?
- 2In welke eeuw valt het jaar 1517?
- 3Hoeveel eeuwen zitten er tussen het jaar 800 en het jaar 1800?
- 4De Romeinen kwamen rond 12 v.Chr. aan de Rijn en vertrokken rond 400 n.Chr. Hoe lang bleven ze ongeveer?
Placemat
Jagers en boeren
klas 1 · ± 20 min
Elke deelnemer schrijft individueel, deelt zijn antwoord en zoekt samen naar een consensus.
2 vragen
- 1Wat was de belangrijkste verandering toen mensen boer werden?
- 2Welke uitvinding uit de oudheid gebruiken we nu nog het meest?
Quiz met bewegen
Leren van vroeger
klas 1 · ± 12 min
Loop door de klas, zoek een maatje, stel je vraag en geef feedback. Wissel daarna van maatje!
5 vragen · elke regel is een ronde
- 1Van geschiedenis leer je hoe je fouten niet herhaalt.
- 2Vroeger hadden kinderen een zwaarder leven dan nu.
- 3Het schrift is een belangrijkere uitvinding dan het wiel.
- 4Uit een film leer je meer geschiedenis dan uit een boek.
- 5Oude gebouwen moet je altijd bewaren.
Negen keer waarom: gezamenlijk doel
Je eigen verhaal
klas 1 · ± 17 min
Ontdek in tweetallen de diepere, gedeelde bedoeling van jullie gezamenlijke inzet. Een Liberating Structure.
1 thema
- 1Weten waar je familie vandaan komt
Vijf keer waarom: oorzaakanalyse
De eerste steden
klas 1 · ± 18 min
Oorzaakanalyse: zoek de grondoorzaak van een probleem. Stel in tweetallen vijf keer 'waarom?'. Een techniek van Toyota.
2 problemen · elke regel is een ronde
- 1De eerste steden ontstonden bij grote rivieren.
- 2Na de uitvinding van het schrift werd kennis veel sneller doorgegeven.
World Café
Vroeger en nu
klas 1 · ± 45 min
Een groot gesprek aan veel tafels: na elke ronde schuif je door en kruisbestuif je ideeën. Samen oogst je de rode draden. Verwant aan Liberating Structures. Ontwikkeld door Juanita Brown & David Isaacs.
1 vraag
- 1Wat kunnen we leren van hoe mensen vroeger leefden?
Conversation Café
Herdenken
klas 1 · ± 35 min
Een rustig, reflectief gesprek in een kleine vaste groep (4–8) met een spreeksteen, voor een complex of gevoelig thema. Een Liberating Structure.
1 thema
- 1Waarom is het belangrijk om te herdenken wat er vroeger gebeurd is?
Het slechtste plan
Spreekbeurt
klas 1 · ± 19 min
Draai het om: bedenk hoe je je doel zou verpesten, kijk in de spiegel en stop één ding. Een speelse omgekeerde brainstorm. Making Space with TRIZ, een Liberating Structure.
1 doel
- 1Een spreekbeurt over geschiedenis die de klas boeit
Eén voor één
Tijdvakken
klas 1 · ± 14 min
Zelfstandig werken aan een reeks vragen of opdrachten: de hele klas bij hetzelfde onderdeel, en aan het eind samen terugkijken.
5 onderdelen · elke regel is een ronde
- 1Zet in de goede volgorde: Romeinen, prehistorie, middeleeuwen.
- 2Noem een uitvinding uit de tijd van jagers en boeren.
- 3Waarom legden de Romeinen wegen aan?
- 4Wat is het verschil tussen een bron en een verhaal over vroeger?
- 5Noem iets uit de middeleeuwen dat je nu nog kunt zien.
Jigsaw
De Romeinen
klas 1 · ± 40 min
De leerstof wordt opgedeeld in 2–6 delen. Elk teamlid wordt expert in één deel, deelt die kennis in een expertgroep, en keert terug naar de basisgroep.
4 expertonderwerpen
- 1Het leger
- 2De steden
- 3Het dagelijks leven
- 4De godsdienst
Socratisch gesprek
Toen en nu
klas 4 · ± 45 min
Het socratische gesprek volgens de socratische methode, in heldere stappen. Door samen door te vragen kom je tot dieper inzicht. Stap voor stap uitgelegd en meteen inzetbaar in de klas.
1 vraag
- 1In de middeleeuwen werkten kinderen vaak al jong om hun familie te helpen. Was dat toen verkeerd, of vinden we dat alleen nu?
Flitskaarten
De Romeinen
klas 1 · 8 kaartjes, antwoord op de achterkant
Deelnemers bedenken vragen en noteren die op kaartjes. Ze oefenen in duo's door vragen aan elkaar te stellen en te antwoorden.
8 vragen
- 1Welke stad was het centrum van het Romeinse Rijk?
- 2Welke rivier was in Nederland de grens van het Rijk?
- 3Hoe heette de Romeinse grens met forten en wachttorens?
- 4Welke taal spraken de Romeinen?
- 5Wie was de eerste Romeinse keizer?
- 6Hoe heet een waterleiding op bogen?
- 7Waar vochten gladiatoren?
- 8Welke Nederlandse stad noemt zich de oudste, uit de Romeinse tijd?
Welke aanpak?
Rekenen met tijd
klas 1 · ± 16 min
Leerlingen sorteren gemengde opgaven op de aanpak die erbij hoort, zonder ze op te lossen. Tweetallen maken er herkenningsregels van, en de klas zet per type één regel op het bord.
8 opgaven
- 1In 1492 kwam Columbus aan in Amerika. In welke eeuw was dat?
- 2De Eerste Wereldoorlog begon in 1914 en eindigde in 1918. Hoeveel jaar duurde hij?
- 3Een pot is gemaakt in 200 v.Chr. Een zwaard is 150 jaar later gemaakt. Uit welk jaar komt het zwaard?
- 4Willem van Oranje werd geboren in 1533 en stierf in 1584. Hoe oud werd hij?
- 5Karel de Grote werd in het jaar 800 tot keizer gekroond. Bij welke eeuw hoort dat jaar?
- 6Een Griekse tempel werd gebouwd in 450 voor Christus en stortte in 50 voor Christus in. Hoeveel jaar stond hij er?
Leren leren in dit vak
Drie manieren van leren die juist in dit vak zijn onderzocht, elk met de werkvorm die haar in de les laat gebeuren. Het bord zegt de klas wat ze traint.
Vragen maken bij een tekst
Lees en vraagVan elk kopje in het hoofdstuk een vraag met wie, wat, waar, wanneer, waarom of hoe; de ander antwoordt zonder mee te lezen.
Opschrijven wat je nog weet
Team doe mee en vertelBoek dicht: ieder schrijft op wat hij nog weet van de Franse Revolutie, de beurt vult aan.
Vragen waarom het zo is
Vijf keer waarom: oorzaakanalyse«Waarom brak de oorlog uit?» vijf keer, steeds op het vorige antwoord, tot de oorzaak achter de aanleiding.
Samenvatten helpt alleen als de klas het expliciet leert, en dan als onderdeel van een schema, niet als doel.
Bronnen: Rosenshine, Meister & Chapman (1996), question generation · Smith, Blunt, Whiffen & Karpicke (2016), free recall · Pressley e.a. (1987), elaborative interrogation
Alle manieren van leren, met bronnen →