Schud en pak

Een werkvorm in viertallen met een stapel vraagkaartjes en vier rollen, in vier stappen. Eerst maakt de klas viertallen en pakt ieder een letterkaartje: A, B, C of D — dat gebeurt alleen in de eerste rotatie. Dan houdt A de kaartjes als een waaier, met de vragen naar zich toe, en trekt B er blind één, leest de vraag hardop voor en telt tot vijf. Dan antwoordt C, terwijl de andere drie zwijgen. Tot slot kijkt D op de achterkant, zegt wat er goed was of vult aan, en vat samen wat C zei. Dat is één rotatie. Daarna gaat de stapel één plek naar links en schuiven de rollen mee; na vier rotaties heeft iedereen elke rol gehad.

Omdat wie de vragen kan lezen, de makkelijkste kiest. Met de vragen naar A toe ziet B alleen de achterkanten, en is de trekking eerlijk: C weet niet welke vraag komt, en de stapel wordt niet van boven af leeggegeten. De waaier is dus geen decoratie maar de regel die de werkvorm eerlijk houdt. Het tellen tot vijf erna hoort erbij: zo krijgt C bedenktijd voordat iemand iets zegt.

Een rotatie duurt tweeënhalve minuut: dertig seconden om te trekken, voor te lezen en tot vijf te tellen, een minuut voor het antwoord van C en een minuut voor D om na te kijken en aan te vullen. Vier rotaties zijn tien minuten; daar komen twee minuten bij om viertallen te maken en letters te pakken — twaalf minuten in totaal. Zitten de viertallen er al, zet dan de eerste stap op nul. Met acht rotaties — iedereen elke rol twee keer — is het ruim twintig minuten. Kies je voor één timer per rotatie, dan blijft de tijd gelijk; alleen het scherm onderbreekt minder vaak.

Eén stapel per viertal, met de vraag voorop en het antwoord achterop. Elke rotatie gebruikt één kaartje, maar reken op acht tot twaalf per stapel: B moet tot de laatste rotatie iets hebben om blind uit te trekken. Er zijn drie manieren om eraan te komen. Eén: de kaartjesgenerator — typ je vragen, acht per A4, vul het vak Antwoord in en print dubbelzijdig. Twee: de klas schrijft ze een les eerder zelf, met het antwoord opgezocht in het boek. Drie: een set uit de methode of van flitskaarten, want dezelfde kaartjes werken voor beide vormen. De letterkaartjes A–D staan in de gratis basisset. Kom je niet op vragen, begin dan bij de vetgedrukte begrippen van de paragraaf: één kaartje per begrip, de uitleg uit het boek op de achterkant.

Allebei, in een vaste volgorde. D draait het kaartje om en vergelijkt het antwoord van C met de achterkant. Dan zegt D eerst wat er goed was, vult daarna aan wat ontbrak, en vat tot slot in één zin samen wat C gezegd heeft. Aanvullen is iets anders dan verbeteren: een D die alleen „fout” zegt, kijkt na maar coacht niet, en dan leert C niets over wat er wél klopte. Doe het de eerste keer één rotatie voor, met jezelf als D, en zet de drie zinnen op het bord: „Goed was…”, „Ik vul aan…”, „Kort gezegd…”. Zonder D is de werkvorm een quiz zonder nakijken — daarom waarschuwt de voorbereiding als je die stap op nul zet.

Maak van de rest vijftallen waarin twee leerlingen samen één letter hebben — geen drietallen. Het duo zit als één plek aan tafel en schuift als één plek mee, dus de letters op het scherm blijven kloppen, en het duo doet de rol samen: als C antwoordt de één en vult de ander aan, als D kijkt de één na en vat de ander samen. Een drietal loopt vast: daar ontbreekt in elke rotatie een letter, en vroeg of laat moet iemand zijn eigen antwoord nakijken. Een leerling aan jezelf koppelen werkt ook niet — dan speel jij mee en zie je de rest van de klas niet.

De eerste keren stap voor stap, zoals de voorbereiding standaard staat. Elke stap krijgt dan zijn eigen timer, en het scherm noemt welke letter aan zet is: zo leert de klas de volgorde. Kent de klas de werkvorm, kies dan één timer per rotatie. Het scherm toont dan de hele rotatie met alle vier de letters, en de viertallen houden de volgorde zelf aan. De rollen, de volgorde en de totale tijd blijven hetzelfde. Hoor je de groepjes steeds bij dezelfde rol vastlopen, zet het de volgende les weer stap voor stap.

Drie dingen dragen de vorm. Eén: het materiaal vooraf — een stapel van acht tot twaalf kaartjes met antwoorden per viertal, en letterkaartjes, zodat de eerste stap twee minuten duurt en niet vijf. Twee: de eerste rotatie. Doe de rol van D voor, en let op de twee plekken waar het misgaat: de waaier die open ligt en de bedenktijd die wordt overgeslagen. Drie: rondlopen en luisteren naar D. De samenvatting van D is het snelste beeld van wat een viertal van de stof weet, en de kaartjes waar D steeds moet aanvullen, zijn je volgende les. De speler doet de rest: de stap, de klok en de letter die aan zet is — en laat bewust geen kaartje zien, want elk viertal houdt een andere vraag vast. Sluit af met één van de vragen die de speler aan het eind voorstelt, bijvoorbeeld „wat deed D waar jij iets aan had?”.

Dezelfde kaartjes, een ander doel. Flitskaarten is snel en in tweetallen: A leest voor, B antwoordt, goed is een gewonnen kaartje en een compliment, fout gaat onderop, en de stapel bepaalt het einde — twintig tot dertig kaartjes in tien minuten. Schud en pak is langzaam en in viertallen: één vraag per rotatie, met bedenktijd, een antwoord waar drie mensen naar luisteren en iemand die nakijkt en aanvult. Vuistregel: flitskaarten voor feiten die snel paraat moeten zijn, schud en pak voor stof waar over het antwoord nog iets te zeggen valt. Ze gaan goed achter elkaar: eerst de feiten, dan de uitleg.

Wie er verantwoordelijk is voor het antwoord. Bij genummerde koppen schrijft eerst iedereen in stilte een eigen antwoord op jouw vraag, dan overlegt het groepje tot iedereen het kan uitleggen, en pas dan loot jij één nummer: dat nummer staat in elk groepje op en antwoordt namens de groep. Bij schud en pak antwoordt steeds één leerling alleen, binnen het viertal, en kijkt een ander na. Genummerde koppen maakt de groep samen verantwoordelijk en jij hoort de antwoorden; schud en pak laat ieder zelf antwoorden en de groep nakijken.

Het is Spencer Kagans Fan-N-Pick, een van de structuren uit zijn coöperatief leren: één houdt de kaartjes als een waaier, één trekt en leest voor, één antwoordt, één kijkt na en coacht, en de rollen rouleren. Wat de vorm in de klas laat werken — de waaier naar A toe, het tellen tot vijf, D die eerst zegt wat goed was — is hier vastgelegd zoals de speler het draait, met de tijden die bij een rotatie van tweeënhalve minuut horen.