Burgerschap leer je niet uit een boek alleen: het gaat om een eigen mening vormen, die onderbouwen en luisteren naar iemand die het anders ziet. Deze werkvormen oefenen precies dat, met een vaste beurtvolgorde zodat niet alleen de luidste leerling praat.
De stellingen gaan over regels op school, inspraak en democratie, op het niveau van de onderbouw, van vmbo tot vwo.
Zo werkt een kaart
- Openen kan zonder account. In het startscherm pas je de vragen aan voor je eigen klas.
- Bewaren met een gratis account: de voorbereiding komt in Mijn voorbereidingen, met jouw aanpassingen. Volgende keer staat hij daar met één klik klaar, zonder te zoeken.
- Met Pro bouw je uit Mijn voorbereidingen een hele les: meerdere werkvormen achter elkaar, met jouw uitleg en timers.
Om de beurt
Regels en afspraken
klas 1 · ± 14 min
Werk in duo's of kleine groepen. Geef om de beurt één antwoord op de vraag.
4 vragen · elke regel is een ronde
- 1Noem een regel op school.
- 2Noem een regel die thuis geldt.
- 3Noem een plek waar je je aan regels moet houden.
- 4Noem een afspraak die deze klas fijner maakt.
Stijgen & Dalen
Regels en inspraak
klas 1 · ± 12 min
Deelnemers reageren op stellingen door te staan (eens) of te blijven zitten (oneens).
5 stellingen · elke regel is een ronde
- 1De regels in de klas zouden de leerlingen zelf moeten bedenken.
- 2Een telefoonverbod op school is een goede regel.
- 3Jongeren vanaf 16 zouden mogen stemmen.
- 4Je mag een regel breken als je vindt dat hij oneerlijk is.
- 5Iedereen mag zijn mening zeggen, ook als de rest het er niet mee eens is.
Vier hoeken
Democratie en inspraak
klas 1 · ± 13 min
Deelnemers kiezen een hoek die past bij hun antwoord op een stelling. Ze bewegen, wisselen van gedachten en mogen van hoek veranderen als ze overtuigd worden.
3 stellingen · elke regel is een ronde
- 1Stemmen zou vanaf zestien moeten mogen.
- 2Wat zou jij als eerste veranderen op school? (Langere pauzes · Minder huiswerk · Meer inspraak voor leerlingen · Een betere kantine)
- 3Een leerlingenraad heeft echt invloed.
Driestappeninterview
Regels en inspraak
klas 1 · ± 19 min
Interview elkaar in groepen van 4: A↔B en C↔D tegelijk. Daarna wisselen en dan met de klas delen.
2 onderwerpen · elke regel is een ronde
- 1Een regel thuis of op school die jij zou veranderen
- 2Een keer dat er echt naar jouw mening werd geluisterd
1 gaat, 3 blijven
Regels op school
klas 1 · ± 20 min
Teams van vier werken dezelfde opdracht uit. Dan gaat elke ronde één teamlid op bezoek bij een ander team, en de drie die blijven ontvangen hun bezoeker. Thuis komt alles samen.
1 opdracht
- 1Kies één schoolregel die jullie zouden veranderen. Schrijf op wat de nieuwe regel wordt, voor wie hij beter is en wat een nadeel zou kunnen zijn.
Binnenkring & Buitenkring
Samenleven
klas 1 · ± 13 min
Twee kringen tegenover elkaar. Kort gesprek met je maatje. Daarna schuift de buitenkring op naar een nieuw maatje.
4 vragen · elke regel is een ronde
- 1Welke regel thuis of op school vind je echt nodig?
- 2Wanneer is iets eerlijk, ook als niet iedereen hetzelfde krijgt?
- 3Wat zou je als eerste veranderen in jouw dorp of stad?
- 4Waar merk je dat mensen in jouw buurt elkaar helpen?
Doe mij na
Plattegrond van de buurt
klas 1 · ± 14 min
A maakt iets en zegt stap voor stap wat A doet; B zit omgedraaid en maakt het na op de woorden alleen. Dan naast elkaar leggen: welke instructie klopte, welke was te vaag? Volgende ronde wisselen de rollen.
4 opdrachten · elke regel is een ronde
- 1Teken een plein met een fontein in het midden en vier bankjes eromheen.
- 2Teken een kruispunt met een zebrapad aan de bovenkant en een stoplicht rechts.
- 3Teken een schoolplein met een voetbalveld links en een moestuin rechtsonder.
- 4Teken een park met een pad van linksonder naar rechtsboven en een speeltuin naast het pad.
Feedback op tournee
Plan voor de buurt
klas 1 · ± 30 min
Elk team legt zijn werk op tafel en kiest een bewaker die erbij blijft. De rest gaat op tournee langs de andere tafels en geeft feedback op de vragen op het scherm; de bewaker schrijft op. Terug aan tafel rapporteert de bewaker, en het team reflecteert.
3 feedbackvragen
- 1Welk probleem lost dit plan op, in jouw woorden?
- 2Wie heeft er het meeste aan, en wie misschien niet?
- 3Welke eerste stap mis je nog in het plan?
Kennisquiz
De Nederlandse democratie
klas 1 · ± 13 min
Een vraag op het scherm; elk team overlegt en schrijft zijn antwoord op het whiteboard-vel. Alle borden tegelijk omhoog, dan het antwoord, met een punt voor elk team dat het had. Het scorebord telt mee op het scherm.
5 vragen
- 1Hoeveel leden heeft de Tweede Kamer?
- 2Vanaf welke leeftijd mag je stemmen voor de Tweede Kamer?
- 3Wie maakt in Nederland samen met de regering de wetten?
- 4Hoe vaak zijn er gewoonlijk Tweede Kamerverkiezingen?
- 5Welk artikel van de Grondwet verbiedt discriminatie?
Op tijd
Samen beslissen
klas 1 · ± 12 min
Iedereen krijgt om de beurt spreektijd over een onderwerp. Kies de groepsgrootte en indeling bij het spelen.
3 vragen · elke regel is een ronde
- 1Vertel over een keer dat je mocht meebeslissen, thuis of op school.
- 2Wat zou je veranderen als je een dag de baas van de school was?
- 3Waarom is het belangrijk dat mensen gaan stemmen?
Genummerde koppen
Democratie
klas 1 · ± 19 min
Iedereen krijgt een nummer in de groep. Schrijf individueel, bespreek samen. Daarna kiest de facilitator een nummer dat het antwoord uitlegt.
4 vragen · elke regel is een ronde
- 1Waarom kiezen we in Nederland wie ons bestuurt?
- 2Waarom is vrijheid van meningsuiting belangrijk, en waar houdt die op?
- 3Waarom is het belangrijk dat rechters onafhankelijk zijn?
- 4Waarom betalen we belasting? Noem twee dingen die ervan betaald worden.
Geschreven gedachten
Samenleven
klas 1 · ± 19 min
Op een open vraag schrijft iedereen ideeën: één per papiertje, hardop gezegd en in het midden gelegd, tot de tijd om is. Dan rangschikt de groep de stapel: wat hoort bij elkaar, en hoe heet die groep?
2 vragen · elke regel is een ronde
- 1Wat maakt een buurt een fijne plek om te wonen?
- 2Welke regels zijn er op school, en waarom?
Sneeuwbal (1-2-4-All)
Duurzame school
klas 1 · ± 18 min
Start individueel, combineer in tweetallen, voeg samen in viergroepen en bouw zo stap voor stap naar gedeeld inzicht.
1 vraag
- 1Hoe kan onze school minder afval maken?
Team doe mee en vertel
Rechten en plichten
klas 1 · ± 16 min
Schrijf individueel ideeën op, vergelijk ze in je groep en deel de gecombineerde lijst met de klas.
3 vragen · elke regel is een ronde
- 1Welke rechten hebben kinderen?
- 2Welke plichten heb je op school?
- 3Hoe kun je meepraten over wat er in je buurt gebeurt?
Tweetal coach
Zetels en meerderheden
klas 1 · ± 16 min
A lost oefeningen op en verwoordt zijn denkproces hardop. B kijkt mee en coacht. Dan wisselen van rol!
4 oefeningen · elke regel is een ronde
- 1De Tweede Kamer heeft 150 zetels. Hoeveel zetels heb je nodig voor een meerderheid?
- 2Een partij krijgt 20% van de stemmen. Hoeveel zetels is dat ongeveer?
- 3Drie partijen hebben 34, 25 en 20 zetels. Hebben ze samen een meerderheid?
- 4In een klas van 28 stemmen 15 leerlingen voor. Is dat een meerderheid?
Placemat
Samen beslissen
klas 1 · ± 20 min
Elke deelnemer schrijft individueel, deelt zijn antwoord en zoekt samen naar een consensus.
2 vragen
- 1Wat is de belangrijkste regel voor een eerlijke klas?
- 2Wat moet een goede klassenvertegenwoordiger kunnen?
Quiz met bewegen
Regels en vrijheid
klas 1 · ± 12 min
Loop door de klas, zoek een maatje, stel je vraag en geef feedback. Wissel daarna van maatje!
5 vragen · elke regel is een ronde
- 1Leerlingen moeten meebeslissen over de regels op school.
- 2Een telefoonverbod op school is een goed idee.
- 3Stemmen zou vanaf 16 jaar moeten mogen.
- 4Je houdt je aan een regel, ook als je hem oneerlijk vindt.
- 5Een schooluniform maakt een klas gelijker.
Negen keer waarom: gezamenlijk doel
Meebeslissen
klas 1 · ± 17 min
Ontdek in tweetallen de diepere, gedeelde bedoeling van jullie gezamenlijke inzet. Een Liberating Structure.
1 thema
- 1Meebeslissen over hoe onze school eruitziet
Vijf keer waarom: oorzaakanalyse
Onze school
klas 1 · ± 18 min
Oorzaakanalyse: zoek de grondoorzaak van een probleem. Stel in tweetallen vijf keer 'waarom?'. Een techniek van Toyota.
2 problemen · elke regel is een ronde
- 1Op het schoolplein ligt na de pauze veel afval.
- 2Weinig leerlingen stemmen bij de verkiezing van de leerlingenraad.
World Café
Duurzame school
klas 1 · ± 45 min
Een groot gesprek aan veel tafels: na elke ronde schuif je door en kruisbestuif je ideeën. Samen oogst je de rode draden. Verwant aan Liberating Structures. Ontwikkeld door Juanita Brown & David Isaacs.
1 vraag
- 1Hoe maken we onze school duurzamer?
Conversation Café
Eerlijke regels
klas 1 · ± 35 min
Een rustig, reflectief gesprek in een kleine vaste groep (4–8) met een spreeksteen, voor een complex of gevoelig thema. Een Liberating Structure.
1 thema
- 1Wanneer is een regel eerlijk voor iedereen?
Het slechtste plan
Klassenvergadering
klas 1 · ± 19 min
Draai het om: bedenk hoe je je doel zou verpesten, kijk in de spiegel en stop één ding. Een speelse omgekeerde brainstorm. Making Space with TRIZ, een Liberating Structure.
1 doel
- 1Een klassenvergadering waarin iedereen gehoord wordt
Eén voor één
Democratie
klas 1 · ± 14 min
Zelfstandig werken aan een reeks vragen of opdrachten: de hele klas bij hetzelfde onderdeel, en aan het eind samen terugkijken.
5 onderdelen · elke regel is een ronde
- 1Noem twee rechten die iedereen in Nederland heeft.
- 2Leg in één zin uit wat een gemeenteraad doet.
- 3Geef een voorbeeld van een schoolregel en zeg waarom die er is.
- 4Wat is het verschil tussen een wet en een afspraak?
- 5Noem één ding dat je in je buurt zou willen veranderen.
Jigsaw
Staatsinrichting
klas 1 · ± 40 min
De leerstof wordt opgedeeld in 2–6 delen. Elk teamlid wordt expert in één deel, deelt die kennis in een expertgroep, en keert terug naar de basisgroep.
4 expertonderwerpen
- 1De Tweede Kamer
- 2De regering
- 3De rechter
- 4De gemeente
Socratisch gesprek
De meerderheid
klas 4 · ± 45 min
Het socratische gesprek volgens de socratische methode, in heldere stappen. Door samen door te vragen kom je tot dieper inzicht. Stap voor stap uitgelegd en meteen inzetbaar in de klas.
1 vraag
- 1De klas stemt voor een schoolreis naar een pretpark, maar twee leerlingen kunnen dat niet betalen. Is wat de meerderheid wil altijd eerlijk?
Flitskaarten
Democratie in Nederland
klas 1 · 8 kaartjes, antwoord op de achterkant
Deelnemers bedenken vragen en noteren die op kaartjes. Ze oefenen in duo's door vragen aan elkaar te stellen en te antwoorden.
8 vragen
- 1Hoeveel zetels heeft de Tweede Kamer?
- 2Hoeveel zetels heeft de Eerste Kamer?
- 3Vanaf welke leeftijd mag je stemmen voor de Tweede Kamer?
- 4Hoe vaak zijn er gewoonlijk Tweede Kamerverkiezingen?
- 5Hoe heet het Nederlandse parlement?
- 6Wie staat aan het hoofd van een gemeente?
- 7Welk artikel van de Grondwet verbiedt discriminatie?
- 8Wie maakt samen met het parlement de wetten?
Welke aanpak?
Verkiezingen in cijfers
klas 1 · ± 16 min
Leerlingen sorteren gemengde opgaven op de aanpak die erbij hoort, zonder ze op te lossen. Tweetallen maken er herkenningsregels van, en de klas zet per type één regel op het bord.
8 opgaven
- 1Van de 1200 leerlingen stemden er 300 bij de schoolverkiezing. Hoeveel procent is dat?
- 228 leerlingen kiezen tussen twee plannen voor het schoolreisje. Hoeveel stemmen is genoeg om zeker te winnen?
- 3De gemeenteraad heeft 25 zetels en er zijn 10.000 geldige stemmen. Hoeveel stemmen is één zetel waard?
- 4De leerlingenraad heeft 8 plaatsen en er zijn 400 stemmen. Lijst Sport krijgt 150 stemmen. Hoeveel plaatsen is dat?
- 5Drie partijen hebben 40, 25 en 12 zetels in de Tweede Kamer van 150. Hebben ze samen genoeg om een wet aan te nemen?
- 6Een partij krijgt 15% van de 2000 stemmen. Hoeveel stemmen zijn dat?
Leren leren in dit vak
Drie manieren van leren die juist in dit vak zijn onderzocht, elk met de werkvorm die haar in de les laat gebeuren. Het bord zegt de klas wat ze traint.
Voorkennis ophalen
Vier hoekenEen stelling over de rechtsstaat, vier hoeken, kiezen en zeggen waarom: wat de klas al vindt, ligt op tafel.
Vragen maken bij een tekst
Lees en vraagEen krantenartikel in tweeën: A leest voor, B maakt er vragen bij met de zes woorden.
Ophalen uit het geheugen
Om de beurtOm de beurt één ding dat je nog weet over de verkiezingen; wie niets meer weet, zegt «pas».
Samenvatten helpt alleen als de klas het expliciet leert, en dan als onderdeel van een schema, niet als doel.
Bronnen: Wijze lessen (Surma e.a., 2019), bouwsteen 1 · Rosenshine, Meister & Chapman (1996), question generation · Dunlosky e.a. (2013), practice testing
Alle manieren van leren, met bronnen →